Aile konutu, eşlerin evlilik birliği içinde birlikte yaşadıkları ve ortak hayatlarını sürdürdükleri taşınmazdır. Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesi uyarınca, bu konut üzerindeki tasarruflar, diğer eşin rızasına bağlıdır.
Bu statü, sadece malik olan eşi değil, konutta yaşayan diğer eşi de koruma altına alır. Evin satılması, devri ya da ipotek ettirilmesi gibi işlemler için eşin açık onayı gerekir.
Bir taşınmazın aile konutu sayılabilmesi için:
- Evlilik birliği hâlen devam ediyor olmalıdır.
- Taşınmaz konut niteliği taşımalıdır.
- Eşler fiilen birlikte yaşıyor olmalıdır.
Aile konutu şerhi, bu korumayı tapu kütüğüne yansıtarak üçüncü kişilere karşı da hüküm ifade eder. Şerh konulmamış olsa bile, konutun fiilen aile yaşamına konu olması hâlinde bu hüküm uygulanır.
Aile Konutu Şerhi Ne Zaman Hüküm Doğurur?
Aile konutu şerhi, tapu siciline işlendiği andan itibaren hüküm doğurur ve üçüncü kişilere karşı geçerli olur.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesi uyarınca, taşınmazın aile konutu olduğuna ilişkin şerh tapuya işlendiği anda hukuki sonuç doğurur. Bu tarihten sonra yapılan devir, ipotek veya benzeri işlemlerde diğer eşin yazılı rızası aranır; aksi hâlde işlem geçersiz sayılır.
Şerhin tapuya işlenmesiyle birlikte:
- Alıcı ve diğer üçüncü kişiler aile konutu şerhinden haberdar sayılır.
- Tapu müdürlüğü, işlem sırasında eşin rıza belgesi olup olmadığını kontrol etmekle yükümlüdür.
- Rıza olmadan yapılan işlemlere karşı iptal davası açılabilir.
Özetle, şerh ileriye etkili bir koruma sağlar. Geriye yürüyerek önceki işlemleri etkilemez; ancak şerhten sonraki tüm tasarruflar için bağlayıcıdır.
Aile Konutu Şerhi Ne İşe Yarar?
Aile konutu şerhi, taşınmazın evlilik birliği içinde ortak yaşam alanı olarak kullanıldığını tapu siciline bildirerek, eşin rızası olmadan devrini önleyen bir güvence aracıdır.
Bu şerh sayesinde, malik olan eşin taşınmaz üzerindeki tek taraflı tasarruf yetkisi sınırlandırılır. Tapuda şerh bulunan bir ev, diğer eşin açık onayı olmadan satılamaz, bağışlanamaz veya ipotek ettirilemez.
Konut üzerindeki şerh, eşin rızası olmadan yapılan hukuki işlemlere karşı hem aile birliğini hem de birlikte yaşam hakkını korur.
Aile Konutu Şerhi Nasıl Konulur?
Aile konutu şerhi, malik olmayan eşin talebi üzerine tapu müdürlüğüne başvurarak konulur. Şerh işlemi, taşınmazın tapu kütüğüne aile konutu olduğuna dair açıklama yazılması yoluyla gerçekleştirilir.
Başvuru için konutta fiilen yaşanıyor olması ve eşler arasında evlilik birliğinin devam etmesi gerekir. Talep, evde yaşayan ancak taşınmazın sahibi olmayan eş tarafından yapılır.
Tapu müdürlüğüne yapılacak başvuru sırasında şu belgeler istenir:
- Nüfus kayıt örneği (evliliğin ve ikamet adresinin teyidi için),
- Yerleşim yeri belgesi (konutun fiilen kullanıldığını göstermek amacıyla),
- Yazılı şerh talebi (açık ve imzalı şekilde hazırlanmış olmalıdır).
Şerh işlemi ücretsizdir ve herhangi bir mahkeme kararına gerek olmadan tapu müdürlüğü tarafından doğrudan gerçekleştirilir.
Aile Konutu Şerhi Olmadan Satış Yapılabilir mi?
Evet, aile konutu şerhi tapuya işlenmemişse, malik olan eş taşınmazı tek başına satabilir ancak bu işlem her zaman geçerli sayılmaz.
Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesi uyarınca, taşınmazın fiilen aile konutu olarak kullanılması hâlinde şerh olmasa bile diğer eşin rızası aranır. Rıza alınmadan yapılan satış işlemi, kötü niyetli üçüncü kişilere karşı geçersiz kabul edilebilir.
Yargıtay uygulamasına göre, konutun aile yaşamına özgülenmiş olması yeterlidir. Şerh bulunmasa bile alıcı, taşınmazın aile konutu olduğunu biliyorsa veya bilebilecek durumdaysa, yapılan işlem korunmaz.
Şerh bulunmaması malik eşe sınırsız bir tasarruf yetkisi vermez. Rıza alınmaksızın yapılan satış, iptal davasına konu olabilir.
Eşin Rızası Olmadan Aile Konutu Devri Geçerli midir?
Eşin rızası olmadan yapılan aile konutu devri, Türk Medeni Kanunu’na aykırı olup kural olarak geçersizdir. Bu işlem, iptal davasına konu edilebilir.
TMK m. 194’e göre, malik eşin konut üzerindeki tasarrufları diğer eşin açık rızasına bağlıdır. Satış, bağış, ipotek veya kira sözleşmesi gibi işlemler, yazılı rıza olmadan yapılmışsa, işlem hukuki geçerlilik kazanmaz.
Yargıtay’a göre, aile konutu olarak kullanılan taşınmazın devrinde rıza aranması kamu düzenine ilişkindir. Üçüncü kişi iyi niyetli olsa bile, konutun aile yaşamına özgülendiği ispatlanırsa, yapılan işlem geçersiz sayılabilir. Eşin rızası olmadan yapılan devrin iptali için rıza vermeyen eşin dava açması gerekir.
Aile Konutu Şerhi Nasıl Kaldırılır?
Aile konutu şerhi, eşlerin ortak talebiyle veya aile konutu olma vasfı sona erdiğinde tapu müdürlüğü tarafından kaldırılabilir.
Şerhin kaldırılabilmesi için öncelikle evlilik birliğinin sona ermiş ya da taşınmazın artık aile tarafından kullanılmıyor olması gerekir. Bu durum boşanma, ölüm, taşınmazın terk edilmesi gibi nedenlerle gerçekleşebilir.
Şerhin kaldırılması iki şekilde mümkündür:
- Eşlerin birlikte yazılı talebiyle: Her iki eşin imzasını içeren dilekçe ile tapu müdürlüğüne başvurulması yeterlidir.
- Mahkeme kararıyla: Taraflar arasında uyuşmazlık varsa, yetkili aile mahkemesinden alınan şerhin kaldırılmasına ilişkin ilamla işlem yapılır.
Evlilik sona ermişse ancak tapuda hâlen aile konutu şerhi görünüyorsa, taraflardan biri tek başına mahkemeye başvurarak bu şerhin kaldırılmasını talep edebilir.
Birden Fazla Aile Konutu Olabilir mi?
Kural olarak aile konutunun tekliği esastır. Ancak belirli koşullar altında birden fazla taşınmazın aile konutu olarak kabul edilmesi mümkündür.. Bu nedenle, eşlerin yaşam faaliyetlerini birden fazla konutta yoğunlaştırdığı durumlarda, her bir konut aile konutu olarak değerlendirilebilir.
Örneğin:
- Eşlerin farklı şehirlerde çalışması,
- Çocukların eğitimi nedeniyle farklı konutlarda kalınması,
- Sağlık veya zorunlu tayin gibi sebeplerle yılın belirli dönemlerinde başka bir konutta yaşam sürdürülmesi hâlinde,
ikinci bir konutun da aile konutu sayılması hukuken mümkündür.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 28.09.2011 tarihli ve 2011/2-447 E., 2011/556 K. sayılı kararında bu yaklaşımı benimsemiştir. Kararda, yurt dışında yaşayan bir ailenin Türkiye’de yılın belli dönemlerinde düzenli olarak kullandığı konutun da aile konutu olarak korunması gerektiği vurgulanmıştır.
Ancak yazlık, yayla evi, dağ evi veya karavan gibi ikincil nitelikte taşınmazlar, olağan koşullarda aile konutu sayılmaz. Aile konutu niteliği için fiilî kullanım, ortak yaşam merkezi olma ve süreklilik unsurları aranır.
Kiracı Aile Konutu Şerhi Koydurabilir mi?
Hayır, kiracı olan eş tapuya aile konutu şerhi koyduramaz; çünkü bu şerh yalnızca malik olunan taşınmazlar için geçerlidir.
Tapu siciline şerh verilebilmesi için, taşınmazın eşlerden birine ait olması gerekir. Kiralanan bir taşınmazda eşler malik sıfatına sahip olmadığından, tapu müdürlüğü bu yönde bir talebi işleme alamaz.
Ancak, kira sözleşmesinin yapılmasından sonra taşınmazda birlikte oturulmaya başlanır ve konut fiilen aile yaşamına özgülenirse, bu durum taşınmazın aile konutu vasfını kazanmasına engel değildir. Kiraya veren durumu biliyor ya da bilebilecek durumda ise, bu konut artık aile konutu olarak korunur.
Bu durumda:
- Malik olan eş kira sözleşmesini diğer eşin rızası olmadan feshedemez.
- Tahliye işlemi yapılacaksa her iki eşin onayı gerekir.
- Kira ilişkisinden doğan borçlardan her iki eş de birlikte sorumlu hâle gelir.
Aile Konutu Şerhi Dilekçe Örneği
Aile konutu şerhi için malik olmayan eşin tapu müdürlüğüne yazılı başvuruda bulunması gerekir. Bu başvuru için hazırlanacak dilekçe açık, sade ve resmi bir dil içermelidir.
Aşağıda örnek dilekçe metni sunulmuştur:
Aile Konutu Şerhi Talep Dilekçesi
T.C. [İlgili İl/İlçe] Tapu Müdürlüğüne
Konu: Aile Konutu Şerhi Talebidir
Sayın Yetkili,
Eşim [Eşinizin adı soyadı], tapuda adına kayıtlı bulunan ve [adres bilgisi] adresinde yer alan taşınmazda birlikte ikamet etmekteyiz. Anılan taşınmaz, evlilik birliğimiz süresince aile konutu olarak kullanılmaktadır.
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun 194. maddesi uyarınca, söz konusu taşınmazın tapu kütüğüne “aile konutu” şerhi konulmasını talep ederim.
Gereğini arz ederim.
Adı Soyadı: [Başvuran Eşin Adı]
T.C. Kimlik No: [T.C. Kimlik No]
İmza:
Tarih: [Gün/Ay/Yıl]
Aile Konutu Şerhi Tapuda Nasıl Görülür?
Aile konutu şerhi, tapu sicilinde taşınmazın beyanlar hanesinde yer alır ve resmi kayıtlarda açık şekilde görünür.
Tapu kayıtlarında her taşınmaz için ayrı bir sayfa tutulur. Aile konutu şerhi, bu sayfanın “beyanlar” sütununda “TMK m. 194 uyarınca aile konutudur” ifadesiyle belirtilir. Şerh verildikten sonra bu kayıt hem malikler hem de üçüncü kişiler tarafından açıkça görülebilir.
Tapu müdürlüklerinde yapılan her işlemde tapu memuru, beyanlar hanesindeki bu şerhi dikkate alır. Şerh varsa, eşin açık rızasını gösteren yazılı belge olmadan işlem yapılamaz.
Tapu kaydı nasıl incelenir?
- Tapu müdürlüğüne şahsen başvurularak kayıt incelenebilir.
- e-Devlet üzerinden Tapu Bilgileri Sorgulama ekranı kullanılarak taşınmazın şerh durumu görülebilir (malik için).
- Üçüncü kişiler şerh bilgisine ancak yetkili olduklarını belgeleyerek erişebilir.
Aile Konutu Şerhi Yargıtay Kararları
Şerh Mülkiyet Hakkı Vermez, Tasarrufu Sınırlar
HGK, 28.09.2011, E. 2011/447, K. 2011/556
Aynı kararda, tapuya işlenen aile konutu şerhinin hukuki etkisine de yer verilmiştir. Şerh, eşe mülkiyet kazandırmaz; ancak taşınmaz üzerindeki işlemleri sınırlayıcı etki doğurur. Evlilik birliği devam ettiği sürece, malik eşin tasarrufu ancak diğer eşin açık rızasıyla geçerli olur.
Birden Fazla Aile Konutu Mümkün Olabilir
HGK, 12.02.2014, E. 2013/473, K. 2014/92
Yargıtay, klasik yaklaşımın aksine, bazı özel durumlarda birden fazla konutun aile konutu olarak kabul edilebileceğine hükmetmiştir. Kararda, somut olayın özellikleri dikkate alınarak, fiilen kullanılan farklı taşınmazların da aile konutu sayılabileceği ifade edilmiştir.
HGK, 28.09.2011, E. 2011/447, K. 2011/556
Karara göre, aile konutu; eşlerin birlikte yaşadığı, aile hayatının merkezi olan, barınma ihtiyacını karşılayan taşınmazdır. Bu konutun, eşler tarafından ortak yaşam alanı olarak seçilmesi gerekir.